Duitse geheime dienst krijgt veel nieuwe bevoegdheden

Europa stevent in hoog tempo af op een controlestaat. De snelheid waarmee in de meeste EU-landen en in Brussel wetten worden aangepast of toegevoegd waarbij het volgen van de burgers en het beperken van vrijheden centraal staat, veroorzaakt in toenemende mate onvrede en zorg. Ook de Duitse overheid breidt de bevoegdheden van haar geheime dienst verder uit. Het is niet moeilijk om daarin de oude werkwijze van de gevreesde STASI te herkennen. Waar gaat het om?

Alleen in het ooit als bakermat van democratie bekendstaande Groot Brittannië werden in 2023 rond de 13.800 Britten gearresteerd of belandden voor korte of lange tijd achter de tralies voor uitlatingen in de openbare ruimte of online op social media. Ofschoon dat aantal in 2025 is gedaald (mogelijk door zelfcensuur) naar 9.700 arrestaties voor ‘gedachtenmisdrijf’, blijft deze ontwikkeling extreem zorgelijk.

Niet alleen bij de Britten of in Brussel worden talrijke nieuwe wetten geïntroduceerd of bestaande uitgebreid. Ook bij onze oosterburen Duitsland lijkt de klok teruggedraaid te worden naar tijden die veel Duitsers zich herinneren als de tijd van de DDR. Op X schreef een voormalig gevangene van de STASI:
“Als voormalig politieke gevangene van de DDR, die jarenlang door de Stasi werd vervolgd en lastiggevallen, zeg ik met alle duidelijkheid: Dit is de sluipende terugval in dictatoriale structuren. Met deze wet verliest Duitsland het laatste overblijfsel van zijn liberale democratie. De stap naar een ontmenselijkte bewakingsstaat zou dan maar heel klein zijn.”

Met de geplande hervorming van de wet op de grondwet krijgt de Bundesnachtrichtendienst (BND), deze dienst richt zich op bedreigingen van buiten Duitsland, aanzienlijk meer bevoegdheden. Ofschoon het wetsvoorstel bijna 900 pagina’s telt kunnen we onderstaande punten er uit destilleren:

• Het in het geheim manipuleren van digitale gegevens,
• Het hacken van privécomputers en smartphones,
• Onopgemerkte toegang tot woningen,
• Het werven van 16- en 17-jarigen als informanten en het afluisteren van burgers.

Het gaat niet langer alleen om bewaking, maar om actieve interventies: communicatie onderbreken, omleiden of vervalsen, opgeslagen gegevens innemen, verwijderen of wijzigen.

Telecommunicatiebedrijven en technologiebedrijven zouden moeten deelnemen door dwang. In “dringende gevallen” mag de dienst dergelijke operaties zelfs zelf en zonder enige externe controle goedkeuren. Zelfs pakketbezorgdiensten kunnen bij ‘bewakingstaken’ worden ingezet.

Er is weer sprake van ‘observatoren’ en ‘informanten’, termen die doen denken aan de werkwijze van de gevreesde geheime dienst STASI (Staatssicherheit) van de DDR.

Het voorstel steekt niet onder stoelen of banken dat de Duitse grondwet op een aantal punten zal worden genegeerd: “De grondrechten van de vrijheid van vergadering (artikel 8 van de Grondwet), het brief-, post- en telecommunicatiegeheim (artikel 10 van de Grondwet) en de onschendbaarheid van de woning (artikel 13 van de Grondwet) worden overeenkomstig deze wet beperkt. Het grondrecht op lichamelijke integriteit (artikel 2, lid 2, eerste zin, van de Grondwet) en de persoonlijke vrijheid (artikel 2, lid 2, tweede zin, van de Grondwet) worden beperkt door § 28, lid 1, § 64, lid 7, en § 66, lid 2, tweede zin.” Tijdens de Coronaperiode werden ook delen van de grondwet in veel Europese landen buiten werking gesteld.

Zoals destijds bij de STASI zal de Bundesnachrichtendienst (BND) ook personen kunnen inzetten die “een zekere mate van nabijheid en vertrouwen ten opzichte van de betreffende doelpersonen” (te volgen personen) hebben. In de DDR kon dat een collega op het werk zijn, een buurman of -vrouw, een familielid of zelfs een eigen kind.
De voorgestelde wet houdt er rekening mee dat de relatie te innig is of wordt: “het kan voorkomen dat een doelpersoon deze relatie benut om informatie te verstrekken die van cruciaal belang is, bijvoorbeeld wanneer hij of zij zich in een uitzonderlijke emotionele situatie bevindt. In deze uitzonderingsgevallen moet de ingezette persoon de mogelijkheid krijgen om, ter bescherming van zichzelf maar ook om zijn of haar verdere inzetbaarheid te waarborgen, onder strikte voorwaarden in de situatie te blijven.”
Het is deze methode die in de DDR een massaal onderling wantrouwen veroorzaakte. Immers zelfs, of juist, mensen uit je directe omgeving konden zijn gevraagd om over jou te rapporteren. Deze werkwijze verziekte talrijke onderlinge relaties op het werk, bij de vereniging, onder vrienden en zelfs thuis.

Enige clementie is er met de ‘informant’ als de wettekst stelt dat “van de ingezette persoon geen opoffering kan worden verwacht bij onoverzichtelijke schadescenario’s, die in ieder geval mogelijk ook aanzienlijke omvang kunnen aannemen.” Waarschijnlijk wordt hier bedoeld dat een informant uit kan stappen.
Uit een missie stappen is voor een informant echter niet eenvoudig omdat hij een relatie met de ‘doelpersoon’ heeft opgebouwd of van nature heeft. Voor iemand die observeert, een observator, dus de man met hoed en de lange regenjas die iemand op afstand volgt, kan veel makkelijker bij ontdekking ‘uitstappen’ en worden vervangen.

De STASI hoefde nog geen rekening te houden met smartphones en social media. De wet stelt dan ook dat “als iemand ontmaskerd wordt, er ook vaak het risico bestaat dat van die persoon met een smartphone – die tegenwoordig vrijwel altijd voorhanden is – een foto wordt gemaakt en die foto – voorzien van een waarschuwing – in brede kringen binnen de scene wordt gedeeld. De ingezette persoon is dan ver buiten de concrete operatie om ontmaskerd.”

Een commentaar op de website waarop geheime diensten van Duitsland open hun gedachten over deze nieuwe wetgeving bespreken ziet een “zeldzame ontwerpkans”.
De website: “Een dergelijke uitgebreide wijziging van de inlichtingenwetgeving biedt een zeldzame ontwerpkans die verder gaat dan de aanpassing van de wetgeving inzake gegevensbescherming en versoepeling van de aanbestedings- en overdrachtsbevoegdheden. Enerzijds biedt het de mogelijkheid om de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren, met name ook bij te dragen aan de begrijpelijkheid en daarmee ook aan de openbaarheid ervan. Aan de andere kant kan het worden gebruikt als een gelegenheid om de Duitse veiligheidsarchitectuur fundamenteel te herdefiniëren en aan te passen aan de uitdagingen van het heden en de toekomst.” Daarbij worden de standaarddreigingen aangehaald om deze grote ingreep te legitimeren: islamitisch terrorisme en een Russische dreiging.

Kanselier Merz, die de wetswijziging al vorig jaar aankondigde, zei daarbij dat de federale inlichtingendienst (BND) “op het hoogste niveau van de inlichtingendiensten moet spelen”.

De Verfassungsschutz, de geheime dienst die zich richt op binnenlandse bedreigingen, mag in de toekomst ook kunstmatige intelligentie gebruiken om relevante informatie in grote hoeveelheden gegevens te vinden. Het gebruik van gezichtsherkenningssoftware is ook gepland. De Bundesnachrichtendienst (BND) zou ook extra bevoegdheden moeten krijgen, zo meldde de Berliner Zeitung eerder dit jaar.

Er is al enkele weken sprake van een versie van de nieuwe BND-wet waarover binnen de federale overheid is gestemd. Het document zou daarom naar de departementale stemming kunnen gaan en vervolgens in het kabinet en de Bondsdag kunnen worden besproken.
Het project loopt echter vast. Minister van Binnenlandse Zaken Dobrindt heeft geen fundamenteel probleem met de BND-wet zelf, maar staat erop om de hervorming te koppelen aan de eveneens geplande wijziging van de wet voor het Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) De Verfassingsschutz richt zich op binnenlandse bedreigingen, en deze minister van binnenlandse zaken wil niet dat ‘zijn dienst’ achterblijft bij de BND. Omdat de stemming over de BfV-wet achterblijft, blokkeert de CSU-politicus al weken de BND-hervorming. Volgens regeringskringen heeft Dobrindt intern verklaard dat hij het niet eens zou zijn met de BND-wet als beide projecten niet gezamenlijk zouden worden onderhandeld.

Commentaar

De ontwikkelingen in heel Europa wijzen allemaal in de richting van een vergroting van de staatsmacht teneinde bepaalde agenda’s, die zeer tegen grote delen van de bevolking in gaan, met censuur en geweld te onderdrukken. De toenemende censuurwetten uit Brussel, de sancties die zij zonder enige vorm van rechtspraak en recht van beroep aan critici oplegt, de nu al bijna 14.000 arrestaties in Groot Britannië vanwege ‘verboden’ uitlatingen op social media, het zijn voortekenen dat Europa haar democratische karakter in hoog tempo verliest.
De coronaperiode was al een voorbode waarbij vanwege een gehypet virus talrijke grondrechten buitenwerking werden gesteld. Zelfs een avondklok die door politiek ingrijpen in de rechterlijke macht werd doorgedrukt, laat zien dat de staat het niet meer zo nauw neemt met de rechtsbeginselen.

Al langer waarschuwen inwoners van de voormalige DDR voor de ontwikkelingen in Duitsland en daarmee ook in andere Europese landen. Zij herkennen deze tendensen eerder dan de toch wat naïeve bewoners van het westerlijk deel van het continent.

Het is zaak niet voor deze staatschantage op het vrije woord te zwichten. Want de combinatie van een machtig Europees ongekozen machtselite verstrikt in een web van mondiale corporatebelangen, de snel om zich heen grijpende digitale surveillance, thuis, op de telefoon, op straat, in de auto, in de trein, overal en de trend in burgerrechten beperkende wetten is een giftige cocktail die de fundamenten onder democratische rechtstaat wegslaat.

De veelbesproken radicalisering van de samenleving, moet vooral gezocht worden op de hoogste etages van onze ‘democratische’ parlementaire instituties.

Een volk dat voor tirannen zwicht
zal meer dan lijf en goed verliezen
dan dooft het licht

Hendrik Mattheüs van Randwijk